İç denetim, hata arama birimi değildir. Süreçlerin kurallara uygun ve etkin çalışıp çalışmadığını bağımsız bir gözle inceleyerek yönetime güvence verir. Şirket büyüdükçe patronun her işlemi kendi gözüyle görmesi imkânsızlaşır. Bu noktada yazılı kontroller ve düzenli denetim devreye girer.
İç kontrol ile iç denetim arasındaki fark
- İç kontrol: Hataları önlemek için günlük işin içine yerleştirilen kurallardır. Onay limitleri, görevler ayrılığı ve mutabakatlar buna örnektir.
- İç denetim: Bu kuralların işleyip işlemediğini düzenli olarak inceleyen bağımsız işlevdir.
- Bağımsız dış denetim: Esas olarak finansal tabloların güvenilirliğine odaklanan dış incelemedir.
İç denetim sistemi kurmanın 6 adımı
- Yetki ve bağımsızlığı tanımlayın: Denetimin amacı, kapsamı ve kime raporlayacağı yazılı olsun. Uluslararası iç denetim standartları iyi bir çerçeve sunar.
- Riskleri belirleyin: Süreçleri olasılık ve etkiye göre puanlayın. Satın alma, stok, tahsilat ve nakit yönetimi çoğu şirkette önceliklidir.
- Denetim planını yapın: Yüksek riskli alanlardan başlayarak yıllık plan oluşturun.
- Saha çalışmasını yürütün: Süreç incelenir, örneklem kontrol edilir, görüşmeler yapılır.
- Raporlayın: Bulgu, risk, öneri ve sorumlu kişiyi tarihle birlikte yazın. Önce ilgili birimle paylaşın.
- Bulguları takip edin: Takip edilmeyen rapor değer üretmez. Aksiyonların tamamlanma durumunu üst yönetime düzenli bildirin.
İç ekip mi, dış kaynak mı?
Kendi ekibi olan şirket süreçlerini yakından tanır, ancak uzman maliyeti ve bağımsızlık konuları öne çıkar. Dış kaynak kullanımı KOBİ'ler için başlangıçta pratik olabilir, ayrıca farklı şirketlerden deneyim getirir. Birçok şirket önce dış destekle sistemi kurup sonra kendi ekibini oluşturur.
İç denetim sistemi kuran firma seçerken
- Yöntem hangi standartlara dayanıyor?
- Sektörünüzde ve ölçeğinizde deneyimi var mı?
- Denetçilerin mesleki yeterlilikleri nedir?
- Yalnızca rapor mu teslim ediyor, kontrol tasarımına ve takibe de destek veriyor mu?
- Çıkar çatışması var mı? Örneğin sizin için kurduğu süreci kendisi mi denetleyecek?
Suiistimal riskine karşı
Görevler ayrılığı, onay limitleri, düzenli mutabakat ve bildirim kanalı temel önlemlerdir. Şüpheli bir durumda inceleme, hukuk desteğiyle yürütülmelidir. Düzenli denetim ayrıca gizli maliyetlerin ortaya çıkmasına da yardımcı olur.
Örnek risk puanlama yöntemi
Hangi süreçten başlayacağınıza karar vermek için basit bir puanlama kullanılabilir. Her süreç için olasılık ve etkiye 1 ile 5 arasında puan verin, ikisini çarpın:
- Satın alma: Tedarikçi seçimi tek kişide, fiyatlar karşılaştırılmıyor. Olasılık 4, etki 4, risk puanı 16.
- Nakit ve banka: Mutabakat düzenli değil. Olasılık 3, etki 5, risk puanı 15.
- Stok: Sayım seyrek, fire kaydı eksik. Olasılık 4, etki 3, risk puanı 12.
- Bordro: İki kişili kontrol var. Olasılık 2, etki 3, risk puanı 6.
Bu değerler kurgusal bir örnektir. En yüksek puanlı süreçler denetim planında öne alınır.
Satın alma için örnek denetim kontrol listesi
- Satın alma yetki ve limitleri yazılı mı?
- Belirli tutarın üzerinde birden fazla teklif alınıyor mu?
- Tedarikçi kartını açan ile ödemeyi onaylayan aynı kişi mi?
- Sipariş, teslim ve fatura bilgileri eşleştiriliyor mu?
- Acil alım istisnaları kayıt altında mı?
- Aynı tedarikçiyle işlemlerde olağandışı bir yoğunlaşma var mı?
Denetim raporunda olması gerekenler
Her bulgu şu başlıklarla yazılmalıdır: mevcut durum, olması gereken, risk ve olası etki, kök neden, öneri, sorumlu kişi, tamamlanma tarihi. Bulgular önem derecesine göre sıralanır. Üst yönetim için tek sayfalık özet hazırlanır. Rapor kişileri suçlamayan, süreçleri iyileştirmeye yönelik bir dille yazılır.
İç kontrol çerçevesi: COSO
Uluslararası ölçekte yaygın kullanılan COSO çerçevesi, iç kontrolü beş bileşenle açıklar: kontrol ortamı, risk değerlendirmesi, kontrol faaliyetleri, bilgi ve iletişim, izleme. KOBİ'lerin tüm çerçeveyi ayrıntılı uygulaması gerekmeyebilir. Ancak bu başlıklar, kurulan sistemde bir eksik kalıp kalmadığını kontrol etmek için iyi bir rehberdir. Kontrol ortamı, özellikle patronun ve üst yönetimin kurallara uyma tutumuyla şekillenir.
Sık sorulan sorular
Özel şirketlerde iç denetim zorunlu mu? Zorunluluk şirketin türüne ve sektörüne göre değişir. Birçok özel şirket için zorunlu olmasa da ölçek büyüdükçe önemli bir yönetim aracıdır. Şirketinize özel yükümlülükler için uzman görüşü alın.
Küçük şirkette iç denetim nasıl yapılır? Yüksek riskli birkaç süreci dönemsel olarak dışarıdan denetletmek iyi bir başlangıçtır.
Kurulum desteği için iç denetim ve iç kontrol hizmetimizi, ekipler için iç tetkikçi eğitimini inceleyebilirsiniz.